Vijftien jaar nadat de stekker uit het project Wetenschappelijke Atlas van Nederland getrokken werd, durft Wolters-Noordhof nu een nationale atlas uit te geven, een fraai naslagwerk dat niet alleen een plekje op de koffietafel verdient, maar ook prima te gebruiken is in de aardrijkskundeles. ![](images/c5154a52558638b7a95970a088258f9a5e68fa0da0b2a1a5498061f2ba0950d5.jpg) ![](images/7a3c49792193ada34652546c3776a296241b154ff019e782913c5a08ac5cd32e.jpg) # Bosatlas van Nederland Het boek dat er móest komen O^p ¹¹ ^oktober ^werd ⁱⁿ ^Theater ^Diligentia_te _Den _Haag _het _eerste _exemplaar _van te Den Haag het eerste exemplaar van de Bosatlas van Nederland aangeboden aan Jan-Peter Balkende. Het verschijnen ervan is in een aantal opzichten bijzonder. Ten eerste natuurlijk omdat Wolters-Noordhoff Atlas- producties de lezers trakteert op 560 kloeke pagina’s uiterst gedetailleerde informatie in de vorm van prachtige foto’s, uitgebreide verklarende teksten, informatieve grafieken en de beroemde ‘Bos’-cartografie. Ten tweede omdat de uitgever hiermee de gewaagde stap heeft genomen iets in de markt te zetten dat algemeen beschouwd wordt als bijna onmisbaar voor de geografie en cartografie van een natie, maar tegelijkertijd als commercieel weinig aantrekkelijk: een nationale atlas. ## Nationale atlas Het Kartografisch Woordenboek (www.kartografie.nl/ woordenboek) definieert een nationale atlas als een ‘atlas bestaande uit een groot aantal verschillende thematische kaarten die alle betrekking hebben op eenzelfde staatkundige eenheid, bijvoorbeeld de Atlas van Nederland’. In het verleden zijn er van zo’n nationale atlas twee edities verschenen onder de noemer Wetenschappelijke Atlas van Nederland. De tweede editie werd in de jaren 1984 tot 1991 in twintig losse katernen uitgebracht door de Staatsuitgeverij (tegenwoordig Sdu). De wetenschappelijke verantwoording, opzet en indeling van de atlas, de coördinatie en het leeuwendeel van het redactiewerk gebeurden – onder auspiciën van de ## Zo’n 2400 kaarten over verschillende thema’s in negentien hoofdstukken. Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland – door een bonte verzameling medewerkers van universiteiten en onderzoeksinstituten onder leiding van prof. Marc de Smidt in Utrecht. De productie was in handen van een bij de Topografische Dienst ingericht Bureau Wetenschappelijke Atlas, waar menig cartograaf in opleiding zijn stage heeft doorgebracht. Tijdens de studiemiddag rondom de uitreiking van het laatste dee hield de marketingmanager van Sdu een komisch praatje met als centraal thema: ‘Hoe kom ik ervan af?’. Hij stelde onder andere voor de atlas weg te geven bij aankoop van een BMW. De serieuze ondertoon was dat het een product is dat iedereen wel wil hebben, maar dat weinigen, buiten een kleine groep vaste afnemers (zoals bibliotheken), daadwerkelijk kopen. Omdat Sdu besloot zich terug te trekken op haar kerntaken moest de stichting op zoek naar een andere uitgever. Onder andere met Wolters-Noordhoff is gepraat over de mogelijkheid de atlas als meer commercieel product op de markt te zetten. Indertijd is dat niet van de grond gekomen, maar de stichting is nog steeds actief, onder andere in het grote onderzoeksinitiatief ‘Ruimte voor Geo-Informatie’, en richt zich nu vooral op het toegan kelijk maken van de Nationale Geo-Informatie Infrastructuur (digitale ruimtelijke informatie op het web) via gebruiksvriendelijke cartografische interfaces. Kunnen we de Bosatlas van Nederland beschouwen als een derde editie van de Wetenschappelijke Nationale Atlas? Gezien de eerder genoemde definitie is het duidelijk een nationale atlas. Zo’n 2400 kaarten over verschillende thema’s in negentien hoofdstukken. En ook deze atlas vermeldt in de verantwoording de medewerking van ‘een groot aantal vakspecialisten, verbonden aan universiteiten, ministeries, gespecialiseerde instituten en zelfstandige onderzoeksbureaus’, met weer een Utrechtse geograaf, dr. Ben de Pater, als # Wat moeten lezers over een paar jaar met de kaart van verkiezingsuitslagen voor de Partij voor Dieren aan? coördinator. Maar waar deze groep bij de Wetenschappelijke Atlas van Nederland de redactie voerde, is het hier nadrukkelijk Wolters-Noordhoff Atlasproducties die verantwoordelijk is voor de inhoud, en zijn de externe medewerkers vooral betrokken als dataleveranciers. ## Verhaal Een groot deel van de thema’s vertellen ‘het verhaal van Nederland’ in de voor geografen logisch klinkende hoofdstukken Geschiedenis, De Staat der Nederlanden, Ondergrond, Landschap, Water, Natuur en milieu, Klimaat en weer, Bevolking, Wonen, Onderwijs, cultuur en godsdienst, Volksgezondheid en zorg, Sport en recreatie, Werken, Infrastructuur en Nederland in de wereld. Ze bevatten een rijkdom aan uiteenlopende informatie van een soms verbazingwekkend detailniveau. Van al die data is een deel nogal tijdgebonden. Zo is het de vraag wat lezers over een paar jaar met de kaart van verkiezingsuitslagen voor de Partij voor Dieren aanmoeten. Aan de andere kant kom je al bladerend heerlijk onverwachte vondsten tegen. Erg leuk is bijvoorbeeld de kaart waarop de geografische bron van de adellijke titels van de koningin te vinden is. Waar we eerder in de bespreking van de Atlas Europa van het Ruimtelijk Planbureau (in het septembernummer van Geografie) mopperden over het ontbreken van ‘een verhaal dat er meer van maakt dan een verzameling kaarten’, heeft hier een duidelijk ervaren en zorgvuldige redactie in combinatie met cartografisch vakmanschap gezorgd voor samenhangende, leesbare én begrijpelijke informatie. Natuurlijk is er een aanta kanttekeningen te maken. Zo is de atlas soms wel érg nationaal: in een kaart van reistijden naar centrumstedelijke gebieden is weergegeven dat die in oostelijk Zeeuws-Vlaanderen meer dan dertig minuten bedraagt, terwijl Antwerpen toch op een steenworp afstand ligt. Soms lijkt de keuze voor de weergave nogal gestuurd door het aanbod van gegevens. Informatie over bijvoorbeeld geweldmisdrijven is klaarblijkelijk eenvoudig te verkrijgen per politieregio, maar is dat ook het juiste schaalniveau voor zo’n gegeven? Wij zijn meer geïnteresseerd in de verschillen in kleinere eenheden, zodat we kunnen toetsen of criminaliteit geconcentreerd is in bepaalde steden of zelfs wijken. ![](images/bdad3134d1a75d0580ea09fed985e5ff9fc618ba7af277c2aa5ae0f54b0f8542.jpg) In een kaart van reistijden naar centrumstedelijke gebieden is weergegeven dat die in oostelijk Zeeuws-Vlaanderen meer dan dertig minuten bedraagt, terwijl Antwerpen toch op een steenworp afstand ligt. ![](images/8dc6141d4f3f83a631bcd8218b8d3fd32a9cc136897fb9312f6561472d5341db.jpg) Daarnaast is er een aantal hoofdstukken die een beetje buiten het stramien van een nationale atlas vallen: het hoofdstuk Historische kaarten past eerder in een boek over de ontstaansgeschiedenis van de (topografische) cartografie. De kaart van Nederland is een overzichtskaart op schaal 1:200.000 in twaalf delen, gevolgd door drie bladen met satellietbeelden, die op de gebruikte schaal weinig toevoegen en op het web in bijvoorbeeld Google Earth veel zinvoller te gebruiken zijn. Het hoofd stuk Provincies is feitelijk een herhaling van dezelfde informatie, nu met kaarten per provincie op de schaal en in de opmaak die we kennen uit de Bosatlas. Daaraan zijn dan nog de indeling in gemeenten toegevoegd en per provincie luchtfoto’s met verklarende tekst van zes vrij willekeurig gekozen plaatsen. Het laatste hoofdstuk Stadscentra bestaat ineens uit 25 stadsplattegronden, nota bene direct overgenomen van Falkplan-Andes, in een volledig van de ‘Bos’-cartografie afwijkende stijl Elk hoofdstuk opent met een spread over twee pagi Elk hoofdstuk begint met een fraaie luchtfoto van Karel Tomeï. Deze foto van vegetatie in de Oosterschelde geeft bijna perfect de Nederlandse kustvorm weer. na’s met een luchtfoto van Karel Tomeï, die ook he merendeel van de overige foto’s maakte. Hier vinden we een overeenkomst met de Wetenschappelijke Atlas van Nederland, die ook een vaste fotograaf had (Bart Versteeg). Het geeft tegelijkertijd een belangrijk ver schil weer: waar de foto’s in de Wetenschappelijke Atla van Nederland altijd speciaal gemaakt waren om het onderwerp te verduidelijken en tekst en kaarten te ondersteunen, zijn de foto’s hier vooral gemaakt voor het mooi. En mooi zijn ze, prachtig zelfs; Tomeï is nie voor niets bekend als auteur van een aantal ‘koffietafel boeken’ gevuld met bijna abstracte en vervreemdende kijkjes op het landschap. De foto van vegetatie in de Oosterschelde die bijna perfect de Nederlandse kust vorm weergeeft, is bijvoorbeeld een juweeltje. Maar wat een foto van de bollenvelden te maken heeft met het hoofdstuk Nederland in de wereld? En wat het dooien de ijs moeten verbeelden in relatie met Volksgezond heid en zorg blijft een raadsel. Al met al is de Bosatlas van Nederland een prachtig kijk en bladerboek, dat daarnaast ook heel bruikbaar lijkt in aardrijkskundelessen. Het is dan misschien niet een directe voortzetting van de ‘wetenschappelijke’ atlas van Nederland, maar waarschijnlijk geschikt voor een breder publiek en daarmee toch een waardige opvolger. Of dat publiek breed genoeg is om er ook een commercieel succes voor Wolters-Noordhoff van te maken, zal waar schijnlijk vooral rond de komende feestdagen moeten blijken. De eerste verkoopcijfers zijn in ieder geval ver rassend: na minder dan een maand was de eerste druk al uitverkocht en in week 43 stond de atlas zelfs op 1 in de Bestseller 60 van de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek. Het was voor het eerst dat een atlas die positie behaalde. ■

Bosatlas of the Netherlands

Comments